Pagina-afbeeldingen
PDF
[ocr errors]

Het tegenwoordige dorp Zaamslag is meermalen door brand geteisterd. Zoo werden, den # Junij 1714, 16 huizen en eenige schuurtjes, of nagenoeg cene geheele achterstraat, in drie uren tijds, aan kolen gelegd. Den 6 October 1754, op Zondag onder kerktijd, brandden drie huizen en eene korenschuur af in de Weuzensche straat. Den 28 Augustus 1784 werd eene wagenmakerij door brand geheel vernield en juist 55 jaren later, den 28 Augustus 1859, trof haar dit zelfde lot, terwijl ook nog meermalen, zoo door onvoorzigtigheid, als door het onweder, meer of min geladene korenschuren op # in deze gem. eene prooi der vlammen geworden zijn. Het wapen van Zaamslag bestaat in een schild van zilver, met zes gekruiste weversspoelen van goud. ZAAMSLAG (WEST), voorm. pold. in Staats- Vlaanderen, in Areler-Ambacht, prov. Zeeland, in het voorm. eil. Zaamslag. Deze pold. is, even als het geheele eil., in het laatst der zestiende eeuw ondergevloeid ; wel werd in 1610 octrooi verleend tot het beverschen van dezen en andere polders, doch er kwam niets van, vóór dat in 1648 de vrede gesloten en den 12 December van dat jaar van nieuws octrooi verleend was. Toen werd nogthans ter naauwernood de helft van West-Zaamslag herdijkt en dit maakt een gedeelte van den tegenwoordigen Zaamslag-PoLDER uit. ZAAMSLAG-POLDER (DE), pold. in Staats-Vlaanderen, in Axeler-Ambacht, prov. Zeeland, arr. Goes, kant. Arel, distr. Hulst, gem. Zaamslag, palende N. aan den Kreeke-polder, den Margarethapolder, en den nieuw-Othene-polder, W. aan den nieuw-Eglantier# den Spark-polder, den Triniteit-polder, den Zuid-polder, den ats-polder, en den Serlippens-polder, Z. aan den oud-Eglantier-polder den Visschers-polder, den Cappelle-polder, en den pold. BeoostenBlij-benoorden en O. aan den Groote-Huyssons-polder, aan den Aanen-Genderdijke-polder, aan den Catharina-polder en aan de nog drijvende Schorren van het Hellegat. Oorspronkelijk maakte het meerendeel der gronden van dezen polder een afzonderlijk eiland uit (zie het art. Zaamslag eil.). De Zaamslag-Polden heeft eene kadastrale uitgestrektheid van 1769 bund. 16 v. r. 10 v. ell. en eene schotbare grootte van 1150 bund, 24 v. r. 56 v. ell. Hij bevat, behalve het dorp Zaamslag, het gehucht Othene of Noten, de b. het Zaamslag sche-veer, een edeelte van het geh. h et Sp ni alsmede van de buurt Reuzen# mitsgaders 50 boerenhofsteden en 55 bijzondere woningen, Deze pold. watert uit, door de Othensche kreek, op het nieuw Oostelijke Stroomkanaal tot afvoer van de Belgische en andere polder-wateren, en het bestuur is in handen van eenen Dijkgraaf, twee Gezworenen en eenen Ontvanger-Griffier. ZAAMSLAGSCHE-WEER (HET), b. in Staats-Vlaanderen, in Areler-Ambacht, prov. Zeeland, arr. en 6 u. Z. van Goes, kant en 14 u. N. N. O. van Aacel, distr. en ruim 2 u. N. W. van Hulst, gem, en bijna 3 u. O. van Zaamslag. Deze b. bevat 28 h., welke meerendeels op en overigens onder den Oostelijken dijk van den Zaamslag-polder gebouwd zijn, bewoond door 150 zielen. Vroeger bestond hier gelegenheid, om over het Hellegat overgezet te worden op Stoppeldijk, in het Land-van-Hulst, en voeren van deze buurt onderscheidene marktschuiten op Holland , doch sedert het opslijken van het vaarwater, en vooral, na de bedijking van een gedeelte van het Hellegat, onder den naam van Catharina-polder, in den winter van 1845-1846, is de vaart hier geheel vervallen, zoodat de gem. Zaamslag nu geene andere gemeenschap te water heeft dan aan de b. de Poonhaven (zie dat art.), een half uur benoorden het Zaamslagsche-veer, aan het Hellegat gelegen. ZAAN (DE), riv. in Kennemerland, prov. Woord-Holland, die, even benoorden Knollendam hare wateren uit de Spijkerboor en Marktsloot ontvangt en, in eene kronkelende zuidelijke rigting, langs de dorpen Knollendam, Wormerveer, Zaandijk, Koog en Westzaan naar de stad Zaandam vloeit, waar zij zich door drie sluizen in de Voorzaan en eindelijk in het IJ ontlast. Er zijn er die meenen dat men den naam dezer rivier moet afleiden van zand : als zijnde de namen der plaatsen aan dezen stroom gelegen oudtijds niet Zanen, Oostzanen en Westzanen, maar Zaanden Oostzaanden en Westzaanden geschreven; zij vragen wat onderscheid is er tusschen Zaande en Zande ? Te meer, daar de huislieden op sommige plaatsen, daar men wat op zijn boers, of oud Hollandsch spreekt, nog tegenwoordig zeggen, zaant of zaint en haant of haint, in plaats van zand en hand. Men heeft hier omtrent ook het oud Hollandsch stopwoordje zaan, in de beteekenis van snel of terstond, in bedenken genomen, als betrekking hebbende op den snellen vloed van dezen stroom in voorgaanden tijd. Maar niets schijnt aannemelijker, dan dat deze stroom zijnen naam ontving van een nageregt, dat men zaan noemde, en van room gemaakt, als eeno lekkernij van die landstreek, aan vrienden en vreemden gewoon was voor te zetten, zijnde alle de landerijen langs de Zaan van ouds zeer vee- en daardoor inelkrijk. Dan even als men verschilt over den naamsoorsprong van dezen stroom , even zoo is men het ook oneens over de plaats, van waar men zijnen oorsprong moet zoeken. Men vindt er , die willen, dat zij een tak van den Rijn was, die bij Oostrum, of het kasteel Roomburg, uit den Rijn uitvloeide, langs de heerlijkheid Alkemade, tot voorbij het oude dorp Sassenheim, Lisse, Hillegom, Heemstede, door het Nieuwerkerkerland, en voorts naar Polanen, van daar langs het oude dorp Zaanden en het Wormerland, tot aan de beerlijkheid de Schermer, en, tusschen de vroonlanden doorgegaan zijnde, als hij Zanegeest bevochtigd had, bij Petten in de zee stortte; zoo dat de schepen, langs deze uitwatering, tot in den Rijn, en van daar tot aan de zee varen konden, om hunnen handel te drijven. Dan dit alles steunt op losse gissingen, en eenige verhalen en overleveringen, die men daartoe bijbrengt, als, onder anderen, dat de Noormannen , door dezen mond des Rijns, in Kennemerland zouden gekomen zijn, nadat de Rijnmond bij Katwijk gestopt was. Dat WilFaious en Willibrordus, alsmede St. UnsuLA, met haar elf duizend maagden te dezer plaatse aangekomen zouden zijn. En hetgeen men het meeste doet wegen dat er benoorden Alkmaar nog eene streek lands gevonden wordt, die men Zanegeest noemt, waarschijnlijk, omdat er de ZAAN eertijds bij henen liep. Men doet waarschijnlijk best met de ZAan oorspronkelijk te bepalen binnen de enge perken, die zij tegen woordig nog heeft, zijnde dus voortgekomen uit de duinen en meren omtrent Alkmaar, waarvan het overtollige water hierdoor uitgestort werd in het IJ. Later echter met de Kinheim zamengevloeid zijnde, kan zij daarmede bij Petten zich in Zee hebben gestort (1).

[ocr errors][merged small]

Aan den mond van de baan, niet verre van het IJ , lag van ouds het dorp Zaanden, dat aan het Oost en Oostzaanden, en aan het Westen Westzaanden had, waaruit vervolgens, Zaandam , Koog, Zaandijk, Wormerveer en West-Knollendam, langs de Zaan, zijn voortgekomen. De rivier heeft doorgaans eene wijdte van 50 tot 50 roeden, ofschoon er plaatsen in gevonden worden , daar zij maar 20 en 24 roeden wijd is, en dan weer andere daar de wijdte, zich tot 50 en zelfs 65 Hondsbossche roeden uitbreidt; zij strekt zich thans uit , van de bedijkte Starremeer, even benoorden Knollendam, tot aan het IJ , ter lengte van ruim 5200 Rijnlandsche roeden (12,055 ell.) zonder de menigvuldige bogten, die er in zijn, te rekenen. ZAAN (DE) of her ZAAN, naam, welken men in het begin der zestiende eeuw gaf aan de b., waaruit later het d. Wonneaveen, in het balj. van Blois, prov. Woord-Holland, is voortgekomen. Zie Woaneaveen. ZAAN (DE ACHTER-), water, prov. Woord- Holland. Zie het volgende art. ZAAN (DE BINNEN-) of de Achten-Zaan, water, prov. Woord-Holland. Het is dat gedeelte van de riv. de Zaan, prov. Woord-Holland, hetwelk van haren oorspong naar de stad Zaandam loopt. ZAAN (DE BUITEN-) of De Woon-Zaan, water, prov. Woord-Holland. Het is dat gedeelte van de riv. de Zaan, hetwelk van Zaandam naar het IJ loopt. ZAAN (00ST-) d., in Kennemerland, prov. Woord-Holland. Zie Oostzaan. ZAAN (DE VOOR-), water, prov. Woord-Holland. Zie BuitenZAAN (DE). ZAAN (WEST-), d. in het balj. van Blois, prov. Woord-Holland. Zie WestzAAN. ZAANDAM, kant, prov. Noord-Holland, arr. Haarlem , palende W. en N. aan het kant. Beverwijk, O. aan het kant. Purmerende Z. aan het IJ. Dit kant. bestaat uit de 6 volgende gem.: Zaandam, Koog-aan-deZaan, Wormerveer, Oostzaan, Westzaan en Zaandijk. Het beslaat, volgens het kadaster, eene oppervlakte van 5992 bund. 80 v. r. 45 v. ell., waaronder 5755 bund. 29 v. r. 92 v. ell., belastbaar land, telt 2969 h., bewoond door 4607 huisgez., uitmakende eene bevolking van 21,700 inw., die meest in het fabriek wezen hun bestaan vinden, tellende men er 1 leerlooijerij, 2 lijnbanen, 9 stijfselmakerijen, 1 lijmfabriek , 2 oliedikkokerijen, 5 patentoliefabrijken, 1 scheepsbeschuitbakkerij, 1 boekdrukkerij, 1 metaalgieterij , 1 blaauwselmakerij, 2 smeersmelterijen en 2 harenmakerijen, zijnde fabrijken, om de zakken, ten dienste van de olieslagerij, met haar te belaggen; voorts 101 houtzaag-, 98 olie-, 21 papier-, 21 verf-, 1 loodwit-, 2 snuif-, 46 pel-, 4 slijp-, 1 tras-, 1 cement-, 5 schulp-, 1 schulpzand-, 1 mosterd-, 1 chocolade- en 7 koornmolens. ZAANDAM, kerk. ring., prov. Woord-Holland, klass. van Haarlem ; bevattende de volgende 15 gem.: Assendelft, Jisp, Knol1 e n dam - en-Marken-Binnen, Koog- aan - de - Zaan, Kromm en ie, K r om me nie dijk, Oostzaan, Oostzaandam, Westza a n, Westzaandam, Wormer, Wormerveer, en Zaandijk. Men heeft er 15 kerken, waarin de dienst gedaan wordt door veertien Predikanten, en telt er 25, 500 zielen, onder welke 7200 Ledematen. ZAANDAM, gem., gedeeltelijk in het balj. van Blois, gedeeltelijk in Kennemerland, prov. Woord-Holland, arr. Haarlem, kant. Zaandam (9 m. k.., 7 s. d.); palende N. aan de gem. Koog aan de-Zaan en Wormer, O. aan Oostzaan, Z. aan het IJ, W. aan Westzaan. Deze gem. bevat de st. Zaandam, het d. het Kalf, benevens de eilandjes de Hoorn en de Waard, beslaat, volgens het kadaster, eene oppervlakte van 1985 bund. 27 v. r. 6 v. ell., waaronder 1855 bund. 59 v. r. 21 v. ell. belastbaar land, en telt 1562 h., bewoond door 2408 huisgez., uitmakende eene bevolking van 11,200 inw., die hoofdzakelijk hun bestaan vinden in eenen uitgebreiden handel in hout en in onderscheidene molens en fabrijken. Ten dienste van den graan- en zaadhandel heeft men er vele pakhuizen. Veel gerst wordt er gebroken op 54 pelmolens, nog meer zijn de oliezaden, die er gebroken worden door 60 oliemolens. De houthandel in het groot en klein is hier van eene wijde uitgestrektbeid, zoo voor den scheepsbouw, als om 82 zaagmolens aan den gang te houden. Voorts zijn er 9 verfhout-, 1 wit papier-, 2 snuif-, 1 mosterd en 5 korenmolens; verders 2 lijnbanen, 5 stijfselfabrieken, 1 lijmfabriek, 1 oliedikkokerij, 2 patentoliefabrieken, 1 scheepsbeschuitbakkerij, 1 metaalgieterij, 1 harenmakerij en 1 boekdrukkerij. De zeevaart was hier vroeger in haar vollen bloei. Behalve de schepen, die van hier, naar Oost, West, Zuid en Noord, ter koopvaardij werden uitgerust, zouden de ingezetenen jaarlijks een goed aantal schepen ter visscherij aaar Groenland en de Straat Davis. Vele andere werden er ten dien einde en ter koopvaardij door de timmerlieden aan ingezetenen van andere plaatsen vervragt. Thans behooren hier slechts 4 zeeschepen thuis. Ook vond men er vroeger onderscheidene scheepstimmerwerven, doch thans is deze tak van nijverheid van hier naar elders verplaatst ; zoodat men er nog wel elf zoogenaamde hellingen tot het maken van kleine vaartuigen, maar geene eigenlijke scheepstimmerwerven meer vindt. De scheepsbouw verschafte hier ook werk aan eenige lijnbanen en de uitrustingen ter zee leverden hier altoos bezigheid en gewoel, voornaamlijk in het voor- en najaar, dewijl hier vele schepen van elders voor Groenland en Straat-Davis werden opgelegd, die in het voorjaar weder in gereedheid werden gebragt, en in het najaar hunne ladingen aanvoerden om het spek tot traan te kooken en de walvischbaarden van de onreinheden te zuiveren. De Hervormden die er 6700 in getal zijn, onder welke ongeveer 2800 Ledematen, maken de gem. van Oostzaandam en Westza a n dam uit, welke in deze burgerl. gen. ieder eene kerk hebben. De Doopsgez. van welke men er 1150 telt, onder welke 760 Ledematen, maken de gem. van Westzaandam en Oost za u n dam uit, welke mede ieder eene kerk in deze burgerl. gem. bebben, en door drie Predikanten bediend worden. De Evangel, Luth., die er zijn, maken met die uit de gem. Koog-aan-de-Zaan, Wormerveer, Oostzaan, West z aan en Zaandijk eene gem. uit, welke ruim 1000 zielen en onder deze 600 Ledematen telt. De eerste, die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Johannes van Buuren, die den 27 Julij 1642 aldaar beroepen werd, zijn H. dienstwerk aanving tevens met inwijding van het bedehuis. Onder de in deze gem. gestaan hebbende Predikanten vinden wij vermeld : MicureL FREbank TAvinguoFF , Phil. et Med. Doctor, en schrijver van eenige Godgeleerde werken, die den 25 November 1659 beroepen werd en den 16 Julij 1675 overleed en Johannes Coleaus (Könlen), van 1704-1720, die mede vele schriften

heeft nagelaten en ook de Nederlandsche lier handteerde. Het beroep geschiedt door de Mansledematen. De R. K., van welke men er ruim 1700 telt, maken gedeeltelijk de stat. van ZAANDam uit, welke tot het aartspriesters. van Holland en Zeeland, dek, van Amstelland behoort, door eenen Pastoor hediend wordt, 780 Communikanten telt, en parochiëren gedeeltelijk aan het Kalf. Zie dat woord. De R. K. van de Oude-Clerezy, die er wonen, maken eene stat. uit, welke door een en Pastoor # wordt. De Isr., die er 140 in getal zijn, maken, met die van Koog- aande Zaan en Zaandijk, eene ringsynagoge uit, waartoe ongeveer 160 zielen behooren, en waarin de dienst door een en Voorlezer verrigt wordt. Men heeft in deze gem. acht openbare scholen, waaronder twee Stadsscholen, twee Stad s arm en scholen en twee Diaconiescholen. Voorts eene Bijzondere school van de Eerste klasse, ééne Bijzondere school van de Tweede klasse, één Instituut voor Jonge Heeren en één Instituut voor Jonge Juf vrouwen. Aan ruim 1500 kinderen wordt onderwijs gegeven. Bovendien is er nog eene Stads-teek en school. De stad ZAANDAM , ook wel ZAANREDAM, ZANERDAM, ZAANDENDAM, ZaARDan, ZARdam of Voordan van ZAANDEN, en in de wandeling veelal SAaadan of Sardan genoemd, ligt 5 u. N. O. van Haarlem, 2 u. N. W. van Amsterdam, 2 u. Z. W. van Purmerende, 4 u. Z. ten O. van Alkmaar en 24 u. O. ten Z. van Beverwijk, ter wederzijde van de Zaan, 52° 26' N. B. 22° 29' O. L. Vroeger maakte het twee belangrijke dorpen uit, welke door de Zaan van elkander gescheiden en daarnaar Oost-Zaandam en West- Za and a m geheeten werden, doch in het jaar 1811 werden beide, vereenigd door Keizer Napoleon, tot eene stad verheven. OostZaandam en West-Zaandam worden door eenen dam in de Zaan aaneengehecht, naar welke zij te zamen den gemeen en naam van ZAANDAn voeren. Onzeker is het, wanneer deze dam in de Zaan gelegd werd, doch, in het jaar 1598, was hij reeds in wezen, zijnde daargesteld op kosten van onderscheidene dorpen, die hem nog onderhouden, en er keuren en schouw over hebben. Deze dorpen zijn Graft en Rijp, Zuid-Schar. woude met Noord-Scharwoude en Oostmijzen, Uitgeest, Akersloot. Wormer, Ursem met Ouddorp en Oterleek en de pold. Halertsbroek. Zij maken, door afgezondenen, een gemeen Collegie uit en hebben tot hunnen Dijkgraaf beoosten de groote sluis den Burgemeester van Oostzaan en bewesten die sluis den Burgemeester van Westzaan. Van vroege tijden af waren er in dezen dam al twee houten sluisjes tot eene doorvaart en uitwatering van de Zaan, het oostelijkste, en naar alle waarschijn, lijkheid het oudste, werd het Wormersluisje geheeten. Mogelijk werd er, in plaats van dit sluisje, een ander houten sluisje gemaakt door die van Oostzaan ter eener en die van Wormer, Jisp en Neck ter andere zijde. In later tijd is het in eene steenen sluis veranderd, die, in het jaar 1721 , veel verbeterd en eenigermate wijder gemaakt werd, en den naam van de kleine sluis draagt. Het westelijke oude sluisje werd, omtrent het jaar 1450, op de uitersche afscheiding van de Westzaner Banne gelegd, en door die van Westzaan, in het jaar 1544, overgedaan aan de Heeren van den Hondsbossche en Duinen van Petten, die er eene groote steenen overwelfde sluis maakten.

« VorigeDoorgaan »